Geschiedenis (in bewerking)

Hoewel de familie Van Teyens in 1866 met het overlijden van Oeno van Teyens is uitgestorven, is deze familie niet vergeten. Daar hebben zij zelf voor gezorgd. De stichting van de Van Teyens Fundatie in 1858, door Etta Arnolda en Oeno van Teyens, houdt de naam van deze familie in ere en herinnering.

In het dorp is de straat naast het oude Van Teyenshuis 'Van Teyenslaan' gedoopt. En de laan naar de Fundatie 'Fundatielaan'.

Een deel van het van Teyensvermogen is belegd in de stichting Van Teyens Fundatie.
Het notulenboek van de regenten van de Fundatie bevat de handelingen van dit college en begint met het reglement of statuten omtrent de bestemming en het beheer van de Van Teyens Fundatie te Beetsterzwaag (voor een betere leesbaarheid is ook een exemplaar beschikbaar op basis van een pdf-document).

In die oude statuten staat vermeld:

“In Beetsterzwaag zal een gebouw worden opgericht met de naam Van Teyens Fundatie, waar zes vrouwen mogen wonen, die zelf niet in hun onderhoud kunnen voorzien (dus arme vrouwen). Elke vrouw, een weduwe of ongetrouwd, waaraan een kamer is gegeven, mag gebruik maken van de waskamer, de droog- en bergzolder. Elke week ontvangt ze één gulden en vijfenzeventig cent (dat is nu € 0,79). Elk jaar krijgt ze 4500 korte turven (om de kachel mee te stoken), 10 manden woud- of zandaardappelen en 5 pond rundvet.
Als ze ziek mocht worden kreeg ze 10 gulden om de dokter te kunnen betalen. En als ze stierf hoefde ze de kosten van de begrafenis en het graf ook niet te betalen. De Fundatie zorgde voor dit alles.

Om een plaatsje in de Fundatie te krijgen moesten de vrouwen minstens 50 jaar oud zijn, ze moesten lid zijn van een protestantse kerk, zich goed gedragen en tenminste 2 jaar in Beetsterzwaag gewoond hebben.

In het voor de dames opgestelde reglement staan o.a. de volgende bepalingen:

  1. De regenten bepalen het model van de gordijnen voor de ramen. Daarin moest eenheid zijn.
  2. De bewoonster moest haar kamer en de gang schoon en netjes houden, en samen met de andere bewoonsters moest ze om de beurt de waskamer, de droogzolder en de trappen schoon maken.
  3. Ze mocht ’s avonds niet naar de zolder gaan om turf te halen, tenzij met een lantaarn, om brand te voorkomen.
  4. Zij was verplicht om netjes en stil te leven en wanneer zij gezond is op zon- en feestdagen naar de kerk gaan. Als ze geen lid van de kerk was, moest ze haar best doen om het te worden.
  5. Ze mocht niet zonder toestemming van de regenten haar kamer langer dan 6 weken verlaten.
  6. Ze mocht ook geen turf, vet of aardappelen verkopen, ruilen of weggeven.
  7. Als een bewoonster zich schuldig maakte aan ergerlijk gedrag of ruzie maakte en de rust in het huis verstoorde, en zich na herhaalde waarschuwingen van de regenten, niet verbeterde, mochten de regenten haar het recht ontnemen in de Fundatie te wonen (Ze werd er dan uitgezet).
  8. Iedere bewoonster kreeg een reglement en moest dit ook ondertekenen.
  9. De deuren van het Fundatiehuis gingen ’s morgens open om half acht in de winter en zes uur in de zomer. ’s Avonds gingen de deuren dicht om acht uur in de winter en half tien in de zomer.
  10. Verder mochten de regenten orde op zaken stellen, telkens als zij dat nodig vonden.

Tevens moesten de regenten jaarlijks een uitkering doen aan weduwen en ongetrouwde vrouwen van een drietal met name genoemde families, onder voorwaarde dat zij niet in staat zijn voor zichzelf te zorgen.

Het bestuur van de Van Teyens Fundatie wordt gevormd door een College van Regenten, dat bestaat uit tenminste 3 en ten hoogste 5 regenten en tenminste 2 en ten hoogste 4 regentessen. De regenten moeten Nederlander zijn en in Beetsterzwaag wonen. De burgemeester van Opsterland en de predikant van de Nederlands Hervormde gemeente hebben zitting in het college vanwege het ambt (= beroep) dat ze vervullen en moesten eveneens in Beetsterzwaag wonen."

De Van Teyens Fundatie treedt pas in werking na het overlijden van de laatste Van Teyens. Aan de stichting werd geschonken een achttal boerderijen, los land, veengronden en bossen. (Uit de opbrengst van de verhuur werd alles van de stichting betaald).

De testamenten (afschriften van de originele versies, die opgeslagen liggen in Tresoar te Leeuwarden) zijn hierna beschikbaar:

akte van superscriptie Oeno van Teyens

proces verbaal opening testament Oeno van Teyens

testament Etta Arnolda van Teyens

testament Oeno van Teyens

Ter gelegenheid van het 150-jarig jubileum van de Van Teyens Fundatie heeft de heer J(elle) C. Terluin een lesboek gemaakt voor de leerlingen van de basisscholen in Beetsterzwaag. Voor de leerkrachten maakte hij een handleiding.

Het Fundatiehuis

De Van Teyens Fundatie werd in het jaar 1858 gebouwd aan het Kerkepad Oost op grond dat eigendom was van de familie Van Teyens. Op de noord- en zuidgevel kwam de naam te staan en twee gedenkstenen met daarop de tekst: “ANNO 1858”.

Op de benedenverdieping kwamen zes kamers en op de zolderverdieping de Regentenkamer, waar de regenten regelmatig bij elkaar kwamen voor een vergadering. Deze kamer was gezellig ingericht. Er staat nog een prachtige kachel, die nu niet meer wordt gebruikt, want in het hele gebouw is nu centrale verwarming aangelegd. Aan de muur hangt een bijzonder rouwbord van Saco van Teyens (Overleden in 1774) en zijn vrouw Etta Arnolda van Besten (overleden in 1785). Dit bord heeft een tijdlang in het Van Teyenshuis gehangen of op zolder gelegen, tot het in 1858 een plaatsje in de regentenkamer kreeg. Verder hangen er nog foto’s van de boerderijen die bij de Fundatie horen aan de wand.

Etta Arnolda stierf in 1862 en Oeno in 1866 en daarna trad de Fundatie in werking.

In 1929 besloten de regenten het huis met nog 5 kamers uit te breiden, zodat er in totaal 11 vrouwen een plaatsje in de Fundatie konden krijgen. In 1930 is deze vleugel aan het oude Fundatiehuis vast gebouwd. Ook dat jaartal staat op een gedenksteen.
In 1958 is het gasthuis, ter gelegenheid van het 100-jarig bestaan, geheel verbouwd en gemoderniseerd. Er werd centrale verwarming aangelegd, zodat er niet meer met turf of steenkool gesjouwd hoefde te worden.

Na de invoering van de AOW en de komst van moderne bejaardentehuizen liep de vraag naar een kamer in de Fundatie terug en ook werd er in het dorp een beetje op de bewoonsters neergekeken. In 1984 woonden er 5 dames. Eén van hen was Johanna Bus-Meester. Zij zei het volgende in het Fries: “Wy hawwe de beskikking oer twa keamers, in eigen keukentsje en sanitair. Noch hyltyt gratis en foar neat en dat jildt ek foar it elektrys en de sintrale ferwaarming, dy’t yn it plak kommen is fan de turf. Wy hoege hjir neat te dwaan, allinnich de keamer mar skjin hâlde, sa lang as jo dat kinne. Dan binne jo gelokkich. It is hjirre folle moaijer as yn it bejaardetehûs. Ik haw myn ljocht ris opstutsen yn Wolvegea en De Gordyk doe’t ik út myn hûs yn’e Himrik moast, mar hjirre binne jo sa frij en sa rêstich en dochs is alles tichteby.”

Er is toch een einde gekomen aan het gasthuis. In 2002 woonden er nog twee dames in de Fundatie. Zij hebben in dat jaar een goed plekje gekregen en er is een andere bestemming gevonden voor het gebouw. Er is nu de groepspraktijk van de huisartsen in gevestigd en deze huurt het gebouw van de stichting. Daarvoor is het gebouw helemaal verbouwd. Het oorspronkelijke doel was om arme oude vrouwen een onbezorgde oude dag te geven. Omdat dit nu door de overheid wordt geregeld, hebben de regenten gezocht naar een nieuw doel, dat in de geest dicht bij het oude ligt. Daarvoor zijn de statuten veranderd en wordt het geld dat binnenkomt gegeven aan organisaties en instellingen die werkzaam zijn op kerkelijk, sociaal, maatschappelijk en medisch gebied en die in Beetsterzwaag en naaste omgeving gevestigd zijn. Ook kan er geld beschikbaar worden gesteld aan organisaties die zich bezig houden met de opleiding, studie of scholing van jongeren. In het algemeen kan gezegd worden dat er in het bijzonder aandacht is voor het ouderen- en jongerenwerk. Zo is dan de Van Teyens Fundatie een moderne stichting geworden en wordt er met het geld, dat in de 17de tot en met de 19de eeuw verdiend was met o.a. de vervening, ontginning en verhuur van boerenbedrijven, goed werk gedaan.

In 1992 zijn de statuten voor het eerst aangepast. Deze wijziging had voornamelijk te maken met de opdracht aan de regenten dat “de vastigheden” nimmer mochten worden verkocht. Door een verzoek van de gemeente Smallingerland (aankoop van de boerderij met land in Boornbergum ten behoeve van de woningbouw) was dit een knelpunt geworden. Door de wijziging werd de weg vrij gemaakt om “vastigheden” te verkopen.

In 2001 zijn de statuten opnieuw gewijzigd. De belangrijkste wijziging is wel dat de betalingen en huisvesting enz. van de dames (nazaten van twee hoogleraren en een zeehandelaar en de bewoners van de Van Teyens Fundatie) is vervallen en dat een nieuw artikel 2 werd opgenomen:

Artikel 2.

  1. De stichting heeft ten doel:
  1. het steunen van organisaties en instellingen, werkzaam op kerkelijk, sociaal, maatschappelijk en medisch gebied, ten dienste van de verzorging, huisvesting, gezondheidszorg, welzijn en andere levensbehoeften van bij voorkeur ouderen in  Beetsterzwaag en naaste omgeving;
  2. het steunen van organisaties en instellingen, die de gele- genheid bieden aan in Beetsterzwaag en naaste omgeving woonach­tige jongeren en van uitkeringen afhankelijke ouderen, om door middel van het volgen van een (vervolg)opleiding, studie of(her)scholing, zich een zelfstandige plaats in de maatschappij te verwerven, respektievelijk het steunen van daarvoor in aanmerking komende personen rechtstreeks;
  3. de instandhouding van "het Fundatiehuis" als monumentaal gebouw, hetzij als zelfstandige woonvoorziening voor bejaarde vrouwen, hetzij als onderdeel van een organisatie of instelling, werkzaam ten dienste van de onder a. geformuleerde doelstelling;
  4. de zorg voor de instandhouding en het onderhoud in goede staat van de familiegraven van de oprichters van de stichting op het kerkhof te Beetsterzwaag, met zerken, hekwerk enzovoort. 

Bij de wijziging in 2016 zijn de grenzen van het werkgebied (inwoners van Beetsterzwaag en naaste omgeving) uitgebreid tot de inwoners van de huidige gemeente Opsterland en naaste omgeving.

Verder zijn de meest belangrijke wijzigingen:
- dat de regenten inwoner moeten zijn van de gemeente Opsterland met dien verstande dat tenminste de helft van de regenten inwoner       van Beetsterzwaag dient te zijn.
- het weglaten van de bepaling dat de burgemeester uit hoofde van zijn functie regent is.